Meningokokkeninfectie

In het kort

  • De meningokokkenbacterie kan bij risicogroepen dodelijke infecties veroorzaken.
  • Risicogroepen zijn kinderen van 0-2 jaar en tieners.
  • Meningokokken worden overgedragen door niezen, hoesten en speekselcontact.
  • Een meningokokkeninfectie kan leiden tot een hersenvliesontsteking of bloedvergiftiging.
  • Bekende symptomen van een meningokokkeninfectie zijn overgeven, hoofdpijn, een stijve nek en plotselinge hoge koorts.
  • De meningokokkeninfectie wordt behandeld met antibiotica.
  • Tegenwoordig biedt het rijksvaccinatieprogramma de MenACWY-vaccinatie aan, die bescherming biedt tegen de grootste groep meningokokkenbacteriën.

Wat is een meningokokkeninfectie?

Meningokokkenziekte is een infectieziekte die wordt veroorzaakt door een bacterie, namelijk de meningokokkenbacterie. De uitbraak van infecties met de meningokokkenbacterie zorgt regelmatig voor veel onrust. Ongeveer tien tot twintig procent van de mensen draagt de bacterie op enig moment bij zich, maar lang niet iedereen heeft daar last van. 

De meningokokbacterie zit in de neus- of keelholte. De meningokok hoeft niet schadelijk te zijn. Maar soms dringt de bacterie om onduidelijke redenen ineens door het slijmvlies heen en komt verder in het lichaam terecht. Hier kunnen de bacteriën zich via de bloedbaan door het lichaam verspreiden en zo de ernstige meningokokkenziekte veroorzaken. Daar vermenigvuldigen meningokokken zich razendsnel en scheiden ze bovendien giftige stoffen af. In korte tijd kan er zo veel schade in het lichaam worden aangericht. Meningokokkenziekte kan namelijk leiden tot bloedvergiftiging (sepsis) of hersenvliesontsteking (meningitis). Mensen in Nederland worden vooral ziek van de meningokokken B, C, W en Y.

Symptomen bij een meningokokkeninfectie

Samengevat kun je meningokokkenziekte herkennen aan de onderstaande symptomen. Dit zijn zowel symptomen van hersenvliesontsteking (meningitis) als bloedvergiftiging (sepsis). Niet alle symptomen hoeven tegelijk voor te komen.

De mogelijke symptomen bij een meningokokkeninfectie kunnen zijn:

  • Plotselinge hoge koorts
  • Hoofdpijn (later zware hoofdpijn)
  • Overgeven
  • Overgevoeligheid voor licht of geluid
  • Nekstijfheid
  • Vlekjes op de huid

Symptomen van bloedvergiftiging door meningokokken

Bloedvergiftiging wordt ook wel sepsis genoemd. Bij sepsis bevindt de meningokokkenbacterie zich in je bloed. Het belangrijkste symptoom van meningokokkensepsis is het verschijnen van paarsrode puntjes op de huid. Dit zijn onderhuidse bloedingen die duiden op een ernstige bloedvergiftiging. Deze vlekjes kun je niet wegdrukken. Dit kun je controleren door met een glas op de vlekjes te drukken. Meningokokkensepsis kan voorkomen in combinatie met een hersenvliesontsteking.

Septische shock

Als je ernstige sepsis hebt, dan kan een septische shock ontstaan. Dit is een vaak levensgevaarlijke situatie waarbij je koud, klam en bleek wordt. Je ledematen, hersenen en andere belangrijke organen kunnen tijdens septische shock beschadigd raken of zelfs afsterven.

Symptomen van een hersenvliesontsteking door meningokokken

Als de meningokokkenbacterie vanuit het bloed de hersenvliezen infecteert, kan een bacteriële hersenvliesontsteking (meningitis) ontstaan. Meningitis met als oorzaak een bacteriële infectie verloopt meestal ernstiger dan meningitis veroorzaakt door een virus. Een van de belangrijkste symptomen die duiden op hersenvliesontsteking is een stijve nek. Vandaar dat hersenvliesontsteking ook wel nekkramp wordt genoemd.

Symptomen van hersenvliesontsteking bij baby’s en kinderen

Wanneer een baby meningokokkenziekte heeft, dan uit de nekkramp zich als zogenoemde luierpijn. Luierpijn houdt in dat een baby pijn heeft en gaat huilen als je bij het verschonen van een luier de beentjes optilt. Andere symptomen van hersenvliesontsteking bij baby’s zijn bijvoorbeeld:

  • Sufheid
  • Moeilijk wakker te maken
  • Slecht drinken
  • Ontroostbaar huilen of kreunen

Ook is meningokokkenziekte te herkennen aan een uitpuilende fontanel (zacht schedeldeel). Dit is echter meestal al een laat verschijnsel.

Bij pasgeborenen zijn de verschijnselen van hersenvliesontsteking moeilijker waar te nemen. Zij vertonen vaak een prikkelbaar of juist lusteloos gedrag. Verder komen de symptomen bij baby’s en kinderen overeen met de symptomen die volwassenen vertonen bij de meningokokkenziekte.

Risicogroepen voor meningokokkenziekte

Sommige groepen mensen hebben meer kans om ziek te worden door de meningokokkenbacterie dan andere. Deze groepen noemen we risicogroepen. Hieronder lees je wie er meer risico loopt en wat de gevolgen daarvan zijn.

Jonge kinderen en baby’s als risicogroep

Je lichaam beschikt over een afweersysteem om bacteriën en virussen te bestrijden. Je afweersysteem onthoudt met welke virussen en bacteriën je besmet bent geweest, zodat het een volgende keer sneller en beter kan reageren. Voor jonge kinderen en baby’s zijn alle bacteriën en virussen nog nieuw; het afweersysteem heeft nog veel te leren. Het is dus niet vreemd dat ongeveer een derde van de gevallen van meningokokkenziekte voorkomt bij kinderen onder de leeftijd van vijf jaar.

Tieners en jongvolwassenen als risicogroep

Ook tieners en jongvolwassenen hebben een verhoogd risico, omdat ze vaak intensief contact met elkaar hebben (bijvoorbeeld in uitgaansgelegenheden). De overheid heeft vanwege de toename van meningokokken-W-ziekte sinds 2018 een speciale campagne gericht op tieners over meningokokkenziekte en -vaccinatie.

Mensen met medische aandoeningen als risicogroep

Er is ook een verhoogd risico op meningokokkenziekte bij mensen met specifieke medische aandoeningen, zoals een verwijderde milt. Ook komt de ziekte vaker voor bij mensen die intensief contact hebben met een patiënt met meningokokkenziekte, zoals gezinsleden. 

Hoe vaak komt de meningokokkenziekte voor?

Er zijn op dit moment jaarlijks 100 gevallen van meningokokkenziekte. In 2017 werden er 201 mensen ziek door de verschillende groepen meningokokkenbacteriën. Er is sprake van golfbewegingen in hoe vaak het voorkomt; soms is er een aantal jaren een stijging, dan is er weer een daling. Sinds 2001 is het aantal gevallen van meningokokkenziekten gedaald; van 717 gevallen in 2001 tot 201 in 2017.

Verdeling van de verschillende meningokokkengroepen in Nederland in 2018.*

Er bestaan verschillende groepen van de meningokokkenbacterie, zie bovenstaande figuur. Van 2015 tot 2018 was er een stijging van het aantal gevallen van meningokokkengroep W*. Sinds 2019 neemt de incidentie van meningokokkenziekte door groep W weer af. 

Hoe besmettelijk zijn meningokokken?

Besmetting met meningokokken gebeurt via kleine druppeltjes uit je neus- of keelholte, waarin de bacterie zit. Deze druppeltjes kun je overdragen bij langdurig en intensief contact via de lucht door middel van hoesten of niezen. Ook kun je de bacterie overdragen via speekselcontact: bijvoorbeeld door te zoenen. Ook als je zelf niet ziek bent en je de bacterie alleen maar met je meedraagt, kun je deze overdragen aan iemand anders. Ondanks dat relatief veel mensen de bacterie op enig moment bij zich dragen, wordt slechts een enkeling ziek.

Gevolgen van meningokokkenziekte

Bij meningokokkenziekte kunnen twee ziektebeelden ontstaan: meningitis en/of sepsis. Meningitis is hersenvliesontsteking: de vliezen rond de hersenen raken geïnfecteerd met de bacterie. Een bekend verschijnsel hierbij is nekkramp. Sepsis is bloedvergiftiging: de meningokokken tasten de wand van de bloedvaten aan, waardoor die stukgaan. Dit wordt zichtbaar in de vorm van puntbloedinkjes: kleine rood-blauwe vlekjes op de huid.

In het ergste geval kan de meningokokkenziekte leiden tot de dood. 5% tot 10% van de mensen met hersenvliesontsteking door meningokokken overleeft dit niet**. Bij sepsis (bloedvergiftiging) door meningokokken, ligt het sterftecijfer hoger: 14% tot 50% van de gevallen overlijdt**. Eén op de vijf overlevenden houdt aan meningokokkenziekte levenslange complicaties over, vaak met behoefte aan langdurige zorg**. Zo kan bloedvergiftiging leiden tot de amputatie van ledematen, zenuwschade en/of handicap. Hersenvliesontsteking (meningitis) kan leiden tot:

Omdat de gevolgen van de meningokokkenziekte zo ernstig kunnen zijn, is het essentieel dat je snel wordt behandeld als je de ziekte hebt. Nog beter is het om de meningokokkenziekte te voorkomen. Dit kan met behulp van vaccinatie tegen meningokokken. 

Meningokokkenziekte behandelen

Meningokokkenziekte ontwikkelt zich zeer snel van lijkend op een griepje tot een infectie met een ernstig ziektebeeld. De meeste patiënten moeten daarom worden opgenomen op de intensive care van het ziekenhuis. Daar wordt de infectie behandeld met antibiotica. De antibiotica bestrijden de bacteriële infectie in het bloed en/of de hersenvliezen. De eerste paar dagen zijn kritiek: als de patiënt hier goed doorheen komt en de antibiotica slaat aan, dan is er goede kans op volledig herstel.

De behandeling van hersenvliesontsteking door de meningokokkenbacterie is hetzelfde als de behandeling van sepsis door de meningokokkenbacterie. Snelheid is erg belangrijk bij de behandeling van bloedvergiftiging en/of hersenvliesontsteking. Daarom start de behandeling vaak onmiddellijk met antibiotica om de meningokokkenbacteriën te bestrijden. De antibiotica worden toegediend via een infuus. Bij vergevorderde bloedvergiftiging wordt een patiënt ook aangesloten op een hartlongmachine, die je hart en longen ondersteunt. Je organen kunnen namelijk ernstig beschadigd raken door meningokokkensepsis.

Besmetting van naasten met meningokokken voorkomen en behandelen

Omdat meningokokken (en dus ook bacteriële meningitis) besmettelijk en gevaarlijk zijn, worden naasten, zoals gezinsleden of huisgenoten, van de patiënt ook vaak behandeld met antibiotica. Oók wanneer zij geen symptomen vertonen van een meningokokkeninfectie. Zo lopen zij minder kans op het krijgen van meningokokkenziekte. Ook zorgt dit ervoor dat zij de bacterie niet verder overdragen aan anderen. Daarnaast is een goede hygiëne belangrijk om meningokokken te voorkomen. Denk bijvoorbeeld aan het gebruik van papieren zakdoekjes bij het hoesten en niezen. Was ook regelmatig je handen, vooral na hoesten en niezen. Echter, de meest effectieve manier om een meningokokkeninfectie te voorkomen is vaccinatie. Hieronder lees je alles over vaccinatie tegen meningokokken. 

Herstel na infectie met meningokokken

Door het snelle verloop van de ziekte komt behandeling te laat om complicaties of zelfs overlijden te voorkomen. Een op de vijf mensen die meningokokkenziekte hebben gehad, houden hier levenslange complicaties aan over. Zij moeten vaak maanden- of jarenlang revalideren of vele operaties ondergaan. Een blijvende handicap of mentale problemen kunnen een drastische impact hebben op het leven. Zo kan het zijn dat je je baan, favoriete sport of hobby niet meer kunt uitvoeren. Om deze gevolgen te voorkomen, is preventie van meningokokkenziekte door vaccinatie belangrijk.

 

Vaccinatie tegen meningokokken

Vaccinatie meningokokken (MenACWY-vaccinatie)

De vaccinatie tegen Meningokokken C maakt sinds september 2002 deel uit van het Rijksvaccinatieprogramma. In 2018 is deze vaccinatie vervangen door een combinatieprik die bescherming biedt tegen vier groepen meningokokken: A, C, W en Y. Alle kinderen krijgen deze vaccinatie standaard aangeboden binnen het Rijksvaccinatieprogramma op de leeftijd van 14 maanden en 14 jaar oud. 

In 2019 is er een inhaalcampagne geweest waarbij ook tieners van 15 tot 18 jaar oud de menACWY-vaccinatie aangeboden kregen. Omdat zij als jong kind deze vaccinatie niet hebben gekregen en wel in een risicogroep vallen, konden zij alsnog de meningokokkenvaccinatie krijgen. Volwassenen kunnen op eigen initiatief de MenACWY vaccinatie nemen, omdat de meningokokkenziekte in principe op elke leeftijd kan voorkomen. 

Vaccinatie meningokokken op eigen initiatief

Meningokokkenziekte komt nog voor doordat er niet standaard gevaccineerd wordt tegen alle meningokokkengroepen. Het MenACWY vaccin zit tegenwoordig in het Rijksvaccinatieprogramma, maar het vaccin tegen meningokokken type B is alleen beschikbaar op eigen initiatief en op eigen kosten bij de (huis)arts of GGD. De effectiviteit van dit vaccin ligt tussen de 75-94%. De meest voorkomende bijwerkingen bij jonge kinderen zijn gevoeligheid en roodheid op de injectieplaats, koorts en prikkelbaarheid. In totaal bestaat de vaccinatiekuur uit drie prikken die op verschillende momenten gegeven moeten worden.

Bronnen

Deze informatie is gebaseerd op de volgende bronnen: 

https://www.rivm.nl/meningokokken/toename-meningokokkenziekte-serogroep-w-sinds-oktober-2015

** https://lci.rivm.nl/richtlijnen/meningokokken-meningitis-en-sepsis

Pagina laatst aangepast opĀ 14-04-2021

Auteur: Redactie Gezondheidsplein

Deze informatie is gecontroleerd door:

.
Cookies

Gezondheidsplein

Cookies op gezondheidsplein.nl

Om gezondheidsplein.nl voor jou nog makkelijker en persoonlijker te maken, gebruikt Gezondheidsplein cookies (en daarmee vergelijkbare technieken). 

Met deze cookies kunnen wij en derde partijen informatie over jou verzamelen en jouw internetgedrag binnen, en mogelijk ook buiten, onze website volgen. Met deze informatie passen wij en derde partijen de website, onze communicatie en advertenties aan op jouw interesses en profiel. Daarnaast kan je door deze cookies informatie delen via social media.

Als je op "Accepteer" klikt, dan geef je Gezondheidsplein toestemming om cookies voor social media en gepersonaliseerde advertenties te plaatsen. Lees hier meer over in ons privacybeleid en cookiebeleid

Via "Cookie Instellingen" kan je zelf ook instellen welke cookies worden geplaatst. Je kan je keuze altijd wijzigen of intrekken op ons cookiebeleid.


Cookievoorkeuren

Je kunt hieronder toestemming geven voor het plaatsen van persoonlijke cookies. Met deze cookies houden wij en onze partners je gedrag op onze website bij met als doel je persoonlijke advertenties te tonen en onze website te optimaliseren.

Selecteer welke cookies je wil accepteren